Dokumenty piastowskie w zbiorach Muzeum Piastów Śląskich w Brzegu

A oto, co mówi o wystawie towarzysząca jej ulotka:

W stosunkach polskich dokument książęcy był pełnoprawnym świadectwem publicznym czynności prawnych dokonywanych przez panującego i był opatrzony wszelkimi cechami wierzytelności. Na charakter dokumentu wpływało przede wszystkim stanowisko prawne wystawcy i zakres jego władzy. Dla zrozumienia roli dokumentu podstawowe znaczenie ma analiza na tle płaszczyzny historycznej, która przyczyniła się do jego powstania — albowiem i jej zmiany są odbiciem konkretnych procesów historycznych i tylko na ich tle mogą znaleźć właściwe wyjaśnienie.

Istnienie kancelarii książęcej wiąże się z osobą kanclerza występującego na dworze co najmniej od XII w. Z uwagi na zakres swojej władzy panujący miał do wykonania wiele funkcji związanych z administracją państwa, musiał więc dysponować urzędem, który przeprowadzał jego polecenia, zabezpieczał na piśmie dokonane czynności prawne i przekazywał decyzje do wiadomości innych. Można przypuszczać, że kancelaria już w XII i XIII w. w Polsce była urzędem, do którego zadań należało współdziałanie w zarządzie państwem w zakresie spraw wewnętrznych oraz sprawowanie funkcji notarialnych i uwierzytelnianie dokumentacji czynności prawnych lub urzędowych.

Dokumenty i przekazy źródłowe nie stosują pojęcia cancellaria aż do ostatnich lat XIII w. Po raz pierwszy na terenie dzielnicy wielkopolskiej zwrot ad cancellariam nostram pojawił się w dokumencie arcybiskupa Jakuba z roku 1296, po raz drugi spotykamy określenie cancellaria regni w dokumencie księcia głogowskiego Henryka z 1298 r. W dokumentacji czynności prawnych XIII w. przy osobach kanclerza, notariusza lub pisarza występuje przede wszystkim tytuł notarius [scriptor] domini ducis lub curie nostre.

Studia nad kancelariami dzielnicowymi wskazują na samodzielny zakres władzy każdego z książąt i na samodzielne formy pracy ich kancelarii.

Kanclerz książęcy (cancellarius ducis) lub kanclerz dworski (cancellarius curie) spełniał szczególne poruczenia księcia, brał udział w obradach dworu, prowadził osobistą korespondencję księcia, utrzymywał kontakty z kapitułą arcybiskupią lub biskupią, z kurią papieską oraz dworami zagranicznymi. Jeszcze w XII w. kanclerze brali udział w redagowaniu dokumentów książęcych, jednakże od końca XIII w. dyktat lub spisanie dokumentu należało do obowiązków notariuszy (którzy pojawiają się w polskich kancelariach dzielnicowych w latach 1220-1235). Z grona notariuszy dworskich wybierano protonotariusza pełniącego funkcję podkanclerzego, faktycznego zastępcę kanclerza, któremu powierzano kierowanie pozostałym personelem kancelaryjnym i kontrolowanie jego pracy. W gestii kanclerza pozostawały sprawy polityki zagranicznej i wewnętrznej państwa.

Notariusze (notarii), podobnie jak pisarze (scriptores), występujący w początkach XIII w. na śląskim dworze książęcym, mieli określone funkcje kancelaryjne. Na początku XIII w. tytułu notariusza i pisarza używała ta sama osoba, jednak pod koniec XIII w. notariuszem mienił się urzędnik, który redagował (i czasem spisywał własnoręcznie) dokumenty, natomiast tytuł pisarza nosili tylko ingrosatorzy dokumentów. W miarę krzepnięcia organizacji kancelarii i kształtowania się form kancelaryjnych stanowisko notariusza w hierarchii dworskiej wzrasta; może on dysponować własnym pisarzem. Wprowadzają oni stopniowo, w miarę normalizacji i dziedziczenia dobrych zwyczajów pisarskich, styl charakterystyczny dla poszczególnych kancelarii dworskich (stilus curiae).

Przymocowane do dokumentów za pomocą pasków pergaminowych lub sznurków pieczęcie książęce (woskowe lub lakowe) potwierdzały autentyczność decyzji wydawanych przez księcia, a także były symbolem jego władzy i godności.

Anna Techmańska